Państwowa narracja o historii pod lupą
W debacie publicznej coraz częściej pojawiają się ostrzeżenia przed „skrętem w prawo” oraz wezwania do wyciągania wniosków z historii – zwłaszcza z wydarzeń roku 1933, aby zapobiec ich powtórzeniu. W tym kontekście szczególną rolę odgrywa państwo, które finansuje instytucje zajmujące się kształtowaniem pamięci historycznej. Jedną z nich jest Niemieckie Muzeum Historyczne w Berlinie.
Od grudnia 2022 roku można tam oglądać wystawę „Roads not Taken. Eine deutsche Tragödie” („Drogi, których nie wybrano. Niemiecka tragedia”). Podczas jej otwarcia ówczesna minister kultury Claudia Roth określiła to miejsce jako „początek każdej sensownej drogi historycznej, bo przynoszącej wiele refleksji”. Autor tekstu postanowił sprawdzić tę deklarację, kierując się bezpośrednio do części ekspozycji poświęconej latom 30. XX wieku.
Prosta narracja o gospodarce – uproszczenie czy manipulacja?
Pierwszym elementem, który przyciąga uwagę, jest tablica napisana tzw. „łatwym językiem”. Zawiera ona cztery krótkie zdania:
„Gospodarka jest chora i potrzebuje lekarstwa.
To lekarstwo może na przykład zapewnić rząd.
Może on pomóc firmom pieniędzmi.
Wtedy firmy mogą znowu dawać ludziom pracę.”
Zdaniem autora, te pozornie proste stwierdzenia niosą ze sobą określoną wizję świata. Krytykuje on porównanie rządu do lekarza, wskazując na historyczne analogie – jak choćby średniowieczną praktykę upuszczania krwi, która często osłabiała pacjenta zamiast go leczyć.
Autor podkreśla, że państwo nie dysponuje „własnymi” środkami – pieniądze, które wydaje, pochodzą od obywateli: poprzez podatki, inflację lub zadłużenie przenoszone na przyszłe pokolenia.
Deflacja i polityka Brüninga – dwie różne rzeczy
Na początku lat 30. niemiecka gospodarka znajdowała się w głębokim kryzysie: rosło bezrobocie, upadały banki, a produkcja spadała. Autor zaznacza jednak, że należy odróżnić naturalny spadek cen wynikający z malejącego popytu od działań państwa.
Kanclerz Heinrich Brüning wprowadził bowiem politykę deflacyjną poprzez dekrety nadzwyczajne: obniżył płace, ceny i czynsze do poziomu z 1927 roku, ograniczył świadczenia socjalne i zamknął rynki. Według autora tekstu takie działania sztucznie ingerowały w mechanizmy rynkowe.
Wystawa przedstawia tę politykę jako historyczny błąd i sugeruje potrzebę większej interwencji państwa, jednak niesłusznie łączy dwa odmienne zjawiska: naturalne procesy rynkowe i administracyjne regulacje.
Czy zadłużenie mogło uratować demokrację?
Ekspozycja prezentuje wizję alternatywnego rozwoju wydarzeń – sugeruje, że gdyby rząd wcześniej zdecydował się na większe zadłużenie i inwestycje, możliwe byłoby uratowanie demokracji.
Jako argument przywoływany jest ekonomista Albrecht Ritschl. Autor tekstu zwraca jednak uwagę, że jego stanowisko zostało przedstawione wybiórczo – pominięto fragmenty, w których wskazuje on, że takie zadłużenie wymagałoby radykalnych kroków, m.in. jednostronnego anulowania długów zagranicznych, co było postulatem środowisk skrajnych.
Kolejnym przykładem jest piąte rozporządzenie nadzwyczajne Brüninga, które – według muzeum – mogło być punktem zwrotnym. Autor zauważa jednak, że jego skala była niewielka (0,3% PKB), a środki na inwestycje pochodziły z cięć w innych obszarach budżetu.
Inwestycje państwowe – historyczne fakty i ich interpretacja
Autor podkreśla, że rozwiązania, które wystawa przedstawia jako „niewykorzystane”, w rzeczywistości zostały wdrożone. Po dymisji Brüninga rządy Franz von Papen rozpoczęły finansowanie inwestycji infrastrukturalnych, a następnie w okresie rządów Adolfa Hitlera znacząco zwiększono wydatki – zwłaszcza na zbrojenia.
Środki te były często ukrywane poza oficjalnym budżetem, m.in. w formie specjalnych funduszy. Autor zestawia te działania z współczesnymi programami zadłużeniowymi, sugerując pewne analogie w sposobie finansowania inwestycji publicznych.
Zatrudnienie i rola państwa
Wystawa wskazuje, że wsparcie państwa dla firm mogłoby przyczynić się do wzrostu zatrudnienia. Autor odpowiada, że w praktyce to państwo stawało się głównym pracodawcą.
Przykładem jest obowiązkowy system pracy organizowanej przez państwo w latach 30., który funkcjonował poza standardowym prawem pracy i oferował niskie wynagrodzenia. Choć wskaźniki zatrudnienia rzeczywiście rosły, odbywało się to w warunkach systemu autorytarnego.
Wnioski i pytania bez jednoznacznej odpowiedzi
Autor kończy analizę refleksją nad sposobem prezentowania historii w muzeum. Jego zdaniem ekspozycja sugeruje, że interwencja państwa jest jedynym możliwym rozwiązaniem kryzysów gospodarczych, pomijając alternatywne scenariusze.
Na jednej z tablic zwiedzający są zachęcani do wyboru między dwoma opcjami: oszczędnościami a inwestycjami państwowymi. Autor zauważa jednak, że oba warianty zakładają centralną rolę rządu, pozostawiając na marginesie inne możliwości działania gospodarki.
W efekcie – jak sugeruje – wystawa nie tylko interpretuje przeszłość, ale również promuje określoną wizję współczesnej polityki gospodarczej.
źródło: nius.de
