Małżeństwo może przynieść w Niemczech realne korzyści finansowe, ale nie każda z nich działa automatycznie i nie każda jest zarezerwowana wyłącznie dla małżonków. Największe różnice dotyczą sposobu opodatkowania, dziedziczenia, ubezpieczenia rodzinnego i zabezpieczenia po śmierci partnera. Z kolei część odliczeń — na przykład związanych z drugim mieszkaniem przy pracy albo prywatną przeprowadzką — może przysługiwać także parom bez ślubu.
Poniżej wyjaśniamy, gdzie rzeczywiście można zaoszczędzić, jakie warunki trzeba spełnić i których popularnych uproszczeń lepiej unikać.
Wspólne rozliczenie i Ehegattensplitting
Małżonkowie, którzy nie żyją w trwałej separacji i spełniają warunki niemieckiego prawa podatkowego, mogą wybrać Zusammenveranlagung, czyli wspólne rozliczenie, albo Einzelveranlagung, czyli dwa odrębne rozliczenia. Wyboru dokonuje się w zeznaniu podatkowym. Jeżeli małżonkowie nie zaznaczą skutecznie innej opcji, urząd skarbowy co do zasady zastosuje wspólne rozliczenie.
Przy wspólnym rozliczeniu działa Ehegattensplitting, czyli metoda dzielenia dochodu małżonków dla celów obliczenia podatku. Finanzamt, czyli niemiecki urząd skarbowy, oblicza podatek od połowy wspólnego dochodu podlegającego opodatkowaniu, a następnie podwaja wynik. Największa korzyść zwykle pojawia się wtedy, gdy dochody małżonków wyraźnie się różnią. Przy bardzo podobnych zarobkach efekt może być niewielki.
Osobne rozliczenie może być korzystniejsze w szczególnych sytuacjach, na przykład przy określonych świadczeniach opodatkowanych według zasady progresji, wysokich kosztach leczenia albo dochodach zagranicznych. Dlatego przed wysłaniem deklaracji warto policzyć oba warianty. Więcej o składaniu zeznania wyjaśniamy w poradniku: rozliczenie podatkowe w Niemczech.
Przy Einzelveranlagung dochody są przypisywane temu małżonkowi, który je uzyskał. Sonderausgaben i außergewöhnliche Belastungen — odpowiednio wydatki szczególne i nadzwyczajne obciążenia — uwzględnia się zasadniczo u osoby, która faktycznie je poniosła. Na zgodny wniosek małżonków urząd może rozdzielić takie wydatki po połowie.
Jeżeli małżonek mieszka w Polsce, wspólne rozliczenie w Niemczech również może być możliwe, ale trzeba spełnić warunki dotyczące rezydencji i dochodów. Finanzamt może zażądać zaświadczenia o dochodach osiągniętych w Polsce, na przykład formularza UE/EOG (Unia Europejska/Europejski Obszar Gospodarczy). Sam fakt ślubu nie wystarcza do automatycznego uzyskania wspólnego rozliczenia.
Czy ślub pod koniec roku wystarczy? Jeżeli warunki wspólnego rozliczenia zostaną spełnione choćby w trakcie roku podatkowego — także wskutek ślubu przed 31 grudnia — Zusammenveranlagung może objąć cały ten rok. Małżonkowie nie mogą jednak żyć w trwałej separacji i muszą spełniać wymagania dotyczące obowiązku podatkowego.
Klasy podatkowe wpływają na zaliczki, a nie na roczny podatek
Po zawarciu małżeństwa oboje małżonkowie spełniający warunki są co do zasady automatycznie przypisywani do klasy IV. Zmiana na III/V albo IV/IV z czynnikiem wymaga wniosku.
Małżonkowie mogą korzystać z kombinacji IV/IV, III/V albo IV/IV z czynnikiem. Faktorverfahren, czyli system IV/IV z czynnikiem, uwzględnia przewidywaną różnicę dochodów już przy miesięcznym poborze podatku. Finanzamt ustala faktor na wspólny wniosek małżonków. Obowiązuje on do końca roku następującego po roku, w którym został zastosowany po raz pierwszy lub ostatnio zmieniony, czyli maksymalnie przez dwa lata, o ile wcześniej nie zajdzie potrzeba aktualizacji. Dzięki temu zaliczki są zwykle bliższe końcowemu wynikowi rocznego rozliczenia.
- IV/IV jest najprostszym wariantem, szczególnie przy zbliżonych zarobkach;
- III/V może zwiększyć bieżące netto lepiej zarabiającego małżonka, ale często oznacza wysokie potrącenia u osoby w klasie V i ryzyko dopłaty po rozliczeniu;
- IV/IV z czynnikiem rozkłada zaliczki proporcjonalniej do dochodów i zmniejsza ryzyko dużej dopłaty.
Klasa podatkowa nie zmienia sama w sobie ostatecznej kwoty podatku należnego za dany rok. Zmienia przede wszystkim wysokość zaliczek potrącanych z pensji. Przy III/V oraz IV/IV z czynnikiem roczne zeznanie jest obowiązkowe. Szczegóły, terminy i formularze opisujemy tutaj: klasy podatkowe w Niemczech.
Zmiana klasy a Elterngeld i inne świadczenia
Klasa podatkowa może wpływać na świadczenia obliczane na podstawie wcześniejszego wynagrodzenia netto. Nie oznacza to jednak, że każda zmiana automatycznie podwyższy świadczenie.
Przy Elterngeld, czyli niemieckim zasiłku rodzicielskim, uwzględnia się najnowszą klasę podatkową obowiązującą przed narodzinami dziecka. Starsza klasa jest używana tylko wtedy, gdy obowiązywała przez większą część całego okresu obliczeniowego niż nowa. Zmiana dokonana już po narodzinach nie podwyższa Elterngeld. Popularna zasada mówiąca, że klasę trzeba zawsze zmienić „najpóźniej siedem miesięcy przed porodem”, jest więc zbyt uproszczona.
Przy Krankengeld, Arbeitslosengeld i Kurzarbeitergeld — odpowiednio zasiłku chorobowym, zasiłku dla bezrobotnych i świadczeniu za pracę w skróconym wymiarze — obowiązują odrębne zasady. Przed zmianą klasy wyłącznie w celu zwiększenia świadczenia warto sprawdzić konkretny przypadek w odpowiedniej kasie lub urzędzie.
Wspólny Sparer-Pauschbetrag: 2 000 euro
Sparer-Pauschbetrag to ryczałtowa kwota wolna dla dochodów kapitałowych, między innymi odsetek i dywidend. Jednej osobie przysługuje 1 000 euro rocznie, a małżonkom rozliczającym się wspólnie — łącznie 2 000 euro.
Jeżeli dochody kapitałowe jednego małżonka są niższe niż jego część limitu, niewykorzystana kwota może zostać uwzględniona u drugiego małżonka. Aby bank nie pobierał podatku od początku, trzeba złożyć odpowiedni Freistellungsauftrag, czyli dyspozycję zastosowania kwoty wolnej dla dochodów kapitałowych.
Spadki, darowizny i nieruchomości: duża różnica między małżeństwem a związkiem nieformalnym
Przy spadkach i darowiznach małżonek oraz zarejestrowany partner życiowy mogą korzystać z kwoty wolnej wynoszącej 500 000 euro. W przypadku partnera w związku nieformalnym podstawowa kwota wolna wynosi tylko 20 000 euro. Limity można zasadniczo wykorzystywać ponownie przy darowiznach po upływie dziesięciu lat.
Osobną preferencją jest Familienheim, czyli wspólny dom lub mieszkanie używane przez rodzinę na własne cele mieszkaniowe. Przeniesienie takiej nieruchomości albo udziału w niej między małżonkami za życia może być zwolnione z podatku od darowizn przy spełnieniu warunków ustawowych. Nabycie rodzinnego domu po śmierci małżonka również może korzystać ze zwolnienia, ale między innymi pod warunkiem dalszego używania go na własne cele mieszkaniowe; zasadniczo obowiązuje tu dziesięcioletni okres.
Nabycie nieruchomości od małżonka jest ponadto zwolnione z Grunderwerbsteuer, czyli niemieckiego podatku od nabycia nieruchomości. To istotna różnica względem partnerów bez ślubu.
Przy większym majątku znaczenie mogą mieć także dodatkowe zwolnienia, wartość nieruchomości, sposób jej użytkowania i wcześniejsze darowizny. W takim przypadku warto skonsultować plan z doradcą podatkowym lub notariuszem przed przeniesieniem własności.
Bezpłatne rodzinne ubezpieczenie zdrowotne
W ustawowym ubezpieczeniu zdrowotnym, czyli gesetzliche Krankenversicherung (GKV), małżonek bez własnego ubezpieczenia może w określonych warunkach zostać objęty bezpłatną Familienversicherung, czyli ubezpieczeniem rodzinnym. Zwykle wymaga to między innymi niewielkiego własnego dochodu i spełnienia pozostałych warunków ustawowych. Limity dochodu zmieniają się, dlatego należy sprawdzić aktualną wartość w swojej Krankenkasse, czyli kasie chorych.
Ubezpieczeniem rodzinnym mogą być również objęte dzieci, lecz przy rodzicach ubezpieczonych w różnych systemach obowiązują dodatkowe reguły. Dokładne warunki opisujemy w artykule o rodzinnym ubezpieczeniu zdrowotnym w Niemczech.
Wspólne polisy i taryfy partnerskie
Po zamieszkaniu razem często można połączyć niektóre polisy, na przykład prywatne ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej albo ubezpieczenie wyposażenia mieszkania. W ubezpieczeniu samochodu znaczenie może mieć dopisanie partnera jako kierowcy, wspólny adres lub warunki konkretnego taryfikatora. Nie ma jednak ogólnej zasady, że małżeństwo zawsze oznacza niższą składkę.
Przed rezygnacją z jednej z umów należy porównać zakres ochrony, sumy ubezpieczenia, udział własny i okres wypowiedzenia. Samo połączenie polis nie jest oszczędnością, jeśli nowa umowa zapewnia słabszą ochronę. Więcej informacji znajdziecie w poradniku o ubezpieczeniu samochodu w Niemczech.
Riester-Rente także dla pośrednio uprawnionego małżonka
Riester-Rente to prywatne oszczędzanie emerytalne wspierane przez państwo dodatkami i ewentualną ulgą podatkową. Jeżeli tylko jeden małżonek jest bezpośrednio uprawniony do dopłat, drugi może w pewnych warunkach uzyskać uprawnienie pośrednie.
Każdy małżonek musi mieć własną umowę Riester. Pośrednio uprawniony małżonek powinien wpłacić na swój kontrakt co najmniej 60 euro w danym roku, a małżonek bezpośrednio uprawniony musi wnieść wymagany wkład własny. Nie jest więc prawdą, że dopłata dla drugiego małżonka pojawia się bez umowy i bez spełnienia warunków. Przed zawarciem produktu warto sprawdzić koszty, elastyczność i opłacalność. Zobacz także: ubezpieczenie emerytalne w Niemczech.
Podwójne gospodarstwo domowe nie wymaga ślubu
Doppelte Haushaltsführung, czyli podatkowo uznawane podwójne gospodarstwo domowe, może pozwolić na odliczenie kosztów drugiego mieszkania w pobliżu miejsca pracy, podróży do głównego domu i niektórych kosztów dodatkowych. Ulga nie wynika jednak z samego faktu, że partner mieszka bliżej zakładu pracy.
Podatnik musi utrzymywać własne główne gospodarstwo domowe poza miejscowością zatrudnienia, finansowo uczestniczyć w jego prowadzeniu i korzystać z drugiego lokum z powodów zawodowych. Z tej możliwości mogą korzystać zarówno małżonkowie, jak i osoby w związku nieformalnym, jeżeli spełniają warunki.
Przeprowadzka: inne zasady przy powodach zawodowych i prywatnych
Jeżeli przeprowadzka ma wystarczająco silny związek z pracą, jej uzasadnione koszty mogą być rozliczane jako Werbungskosten, czyli koszty uzyskania przychodu pracownika. Dotyczy to na przykład rozpoczęcia pracy w innym mieście lub istotnego skrócenia codziennego dojazdu, jeżeli spełnione są wymagane kryteria.
Przy przeprowadzce wyłącznie prywatnej — na przykład po to, by zamieszkać razem — nie można automatycznie odliczyć całego rachunku firmy przeprowadzkowej. Część dotycząca kosztów pracy może jednak kwalifikować się jako haushaltsnahe Dienstleistung, czyli usługa związana z gospodarstwem domowym. Ulga wynosi 20 procent kwalifikowanych wydatków, maksymalnie 4 000 euro rocznie. Potrzebne są faktura i płatność na konto wykonawcy; zapłata gotówką nie wystarczy.
Renta wdowia i podział praw emerytalnych przy rozwodzie
Małżeństwo może dawać prawo do Witwen- lub Witwerrente, czyli renty wdowiej albo wdowiej dla mężczyzny. Świadczenie nie przysługuje jednak bezwarunkowo: Deutsche Rentenversicherung, czyli niemiecki zakład ubezpieczeń emerytalnych, sprawdza między innymi okres trwania małżeństwa i sytuację ubezpieczeniową zmarłego.
W roku śmierci małżonka zwykle nadal możliwe jest wspólne rozliczenie i zastosowanie metody splittingu, a w następnym roku może działać szczególna preferencja dla osoby owdowiałej. Nie należy utożsamiać tej zasady z bezterminowym zachowaniem klasy III.
Przy rozwodzie sąd przeprowadza zazwyczaj Versorgungsausgleich, czyli wyrównanie praw emerytalnych nabytych przez oboje małżonków w okresie małżeństwa. Nie polega to na dodaniu wszystkich punktów emerytalnych zdobytych w całym życiu i prostym podzieleniu ich po połowie.
Koszty wesela i podróży poślubnej
Wydatki na suknię, salę, catering, obrączki czy podróż poślubną są kosztami prywatnymi i co do zasady nie można ich odliczyć od podatku. Jeżeli celem jest ograniczenie wydatków, największy wpływ ma zwykle lista gości, termin uroczystości i zakres usług — nie ulga podatkowa.
Krótka lista rzeczy do sprawdzenia
- porównajcie wspólne i osobne rozliczenie przed wysłaniem deklaracji;
- dobierzcie klasy podatkowe do zaliczek i planowanych świadczeń, a nie tylko do miesięcznego netto;
- zaktualizujcie Freistellungsauftrag w bankach;
- sprawdźcie możliwość Familienversicherung w swojej kasie chorych;
- porównajcie dublujące się polisy przed ich połączeniem;
- przy większych darowiznach, spadku lub nieruchomości skorzystajcie z indywidualnej porady.
Źródła: niemiecka ustawa o podatku dochodowym (Einkommensteuergesetz, EStG): § 26, § 26a, § 32a, § 39f, § 20, § 35a i § 79; ustawa o podatku od spadków i darowizn (Erbschaftsteuer- und Schenkungsteuergesetz, ErbStG): § 13 i § 16; ustawa o podatku od nabycia nieruchomości (Grunderwerbsteuergesetz, GrEStG): § 3; oraz Familienportal des Bundes.
