Upadłość konsumencka w Niemczech to procedura, która pozwala osobie nadmiernie zadłużonej uporządkować sytuację finansową i – po spełnieniu ustawowych warunków – uzyskać zwolnienie z pozostałych długów. Oficjalnie chodzi o Verbraucherinsolvenz, czyli postępowanie upadłościowe konsumenta. Określenie Privatinsolvenz jest potoczne, ale bardzo często używane.
Dla większości nowych postępowań droga do oddłużenia trwa obecnie 3 lata od otwarcia postępowania przez sąd. Do tego trzeba doliczyć czas potrzebny wcześniej na przygotowanie dokumentów i obowiązkową próbę porozumienia z wierzycielami.
Kto może skorzystać z upadłości konsumenckiej w Niemczech?
Postępowanie konsumenckie jest przeznaczone przede wszystkim dla osób fizycznych, które nie prowadzą i wcześniej nie prowadziły działalności gospodarczej.
Były przedsiębiorca również może skorzystać z Verbraucherinsolvenz, jeśli jego sytuacja majątkowa jest przejrzysta, ma mniej niż 20 wierzycieli i nie istnieją wobec niego roszczenia wynikające ze stosunków pracy, np. zaległe wynagrodzenia pracowników. W innych przypadkach właściwe jest zwykłe postępowanie upadłościowe.
Od czego zacząć, gdy długów nie da się już spłacać?
Pierwszym praktycznym krokiem nie powinno być samodzielne wysłanie wniosku do sądu, lecz zebranie pełnego obrazu zadłużenia i kontakt z uznaną poradnią dla osób zadłużonych (Schuldnerberatung) albo inną uprawnioną osobą, np. prawnikiem.
Warto przygotować przede wszystkim:
- listę wszystkich wierzycieli i aktualnych kwot zadłużenia,
- umowy kredytowe, pisma z inkasa, nakazy zapłaty i zajęcia,
- wyciągi z kont i informacje o oszczędnościach, samochodzie, nieruchomościach oraz innym majątku,
- zaświadczenia o dochodach, świadczeniach i kosztach utrzymania,
- dokumenty dotyczące osób, wobec których istnieje obowiązek alimentacyjny.
Na żądanie dłużnika wierzyciel ma obowiązek przekazać zestawienie swojej wierzytelności z podziałem na należność główną, odsetki i koszty, jeżeli zestawienie jest potrzebne do przygotowania postępowania.
Przed sądem trzeba najpierw spróbować porozumienia z wierzycielami
Upadłość konsumencka nie zaczyna się od razu przed sądem. Najpierw trzeba podjąć pozasądową próbę uregulowania długów na podstawie planu spłaty.
Jeśli próba się nie powiedzie, uznana poradnia lub inna uprawniona osoba wystawia zaświadczenie o jej niepowodzeniu. Zgodnie z § 305 InsO próba porozumienia musi być przeprowadzona w okresie 6 miesięcy przed złożeniem wniosku.
Jak złożyć wniosek o upadłość konsumencką?
Po nieudanej próbie pozasądowej składa się wniosek do właściwego sądu upadłościowego (Insolvenzgericht). Trzeba użyć urzędowych formularzy.
Do wniosku należą m.in.:
- zaświadczenie o nieudanej próbie porozumienia z wierzycielami,
- wykaz majątku i dochodów,
- pełna lista wierzycieli i wierzytelności,
- plan uregulowania zadłużenia,
- wniosek o zwolnienie z pozostałych długów (Restschuldbefreiung),
- oświadczenie o przekazywaniu części dochodu podlegającej zajęciu powiernikowi.
Niepełny formularz może spowodować wezwanie do uzupełnienia braków, a jeżeli dłużnik ich nie uzupełni w ustawowym terminie, wniosek może zostać uznany za wycofany.
Aktualne urzędowe formularze są dostępne w portalu niemieckiego wymiaru sprawiedliwości: formularze do Verbraucherinsolvenz i Restschuldbefreiung.
Jak przebiega upadłość konsumencka krok po kroku?
Po przygotowaniu dokumentów procedura wygląda w uproszczeniu następująco:
- pozasądowa próba porozumienia z wierzycielami,
- złożenie urzędowych formularzy do Insolvenzgericht,
- ewentualna kolejna próba zawarcia planu spłaty z udziałem sądu, jeśli sąd uzna ją za celową,
- otwarcie właściwego postępowania upadłościowego i ustalenie majątku oraz wierzytelności,
- spieniężenie majątku, który podlega zajęciu, i przekazywanie części dochodu podlegającej zajęciu,
- po zakończeniu wymaganej fazy – decyzja o zwolnieniu z pozostałych długów.
Ile trwa Privatinsolvenz?
Dla postępowań wszczętych na podstawie wniosków składanych od 1 października 2020 roku standardowy okres przekazywania dochodów wynosi 3 lata od otwarcia postępowania. Nie liczy się go od pierwszej wizyty w poradni ani od samego przygotowywania dokumentów.
Jeżeli ktoś uzyskał już wcześniej Restschuldbefreiung na podstawie postępowania wszczętego po 30 września 2020 roku, w kolejnym dopuszczalnym postępowaniu okres ten wynosi 5 lat. Sam ponowny wniosek nie jest jednak możliwy od razu – ustawa przewiduje również okresy, w których nowy wniosek o Restschuldbefreiung jest niedopuszczalny.
Ile pieniędzy można zachować podczas postępowania?
Nie cały dochód jest przekazywany wierzycielom. Obowiązują ustawowe granice zajęcia (Pfändungsfreigrenzen), które zależą m.in. od dochodu i liczby osób pozostających na utrzymaniu.
Od 1 lipca 2026 roku osoba bez obowiązków alimentacyjnych zachowuje w praktyce cały miesięczny dochód netto poniżej około 1590 euro. Przy osobach na utrzymaniu kwota chroniona jest wyższa. Dokładną kwotę ustala się według aktualnej tabeli zajęć.
Jeśli rachunek bankowy jest już zajęty albo zajęcie jest bliskie, warto rozważyć przekształcenie go w konto chronione przed zajęciem (P-Konto). Od 1 lipca 2026 roku automatyczny podstawowy limit ochrony na P-Konto wynosi 1590 euro miesięcznie, a w określonych sytuacjach można go zwiększyć.
Co dzieje się z samochodem, oszczędnościami i mieszkaniem własnościowym?
Majątek podlegający zajęciu może zostać spieniężony na rzecz wierzycieli. Dotyczy to również wartościowych oszczędności i co do zasady nieruchomości.
Nie oznacza to jednak, że zabierane jest wszystko. Przedmioty niezbędne do normalnego życia oraz rzeczy objęte ochroną przed zajęciem pozostają u dłużnika. Samochód może być chroniony np. wtedy, gdy jest rzeczywiście niezbędny do wykonywania pracy albo z powodu poważnej choroby czy niepełnosprawności. Nie jest to jednak automatyczna ochrona każdego auta.
Co jeśli dłużnik jest bezrobotny?
Bezrobocie samo w sobie nie przekreśla możliwości oddłużenia. Jeżeli dochód nie przekracza granicy zajęcia, wierzyciele mogą przez pewien czas nie otrzymywać żadnych wpłat.
Dłużnik musi jednak aktywnie szukać odpowiedniej pracy, nie odrzucać bez uzasadnienia zatrudnienia, które może podjąć, i w razie potrzeby wykazać swoje starania. Warto więc zachowywać potwierdzenia wysłanych aplikacji i kontaktów z pracodawcami.
Które długi nie znikają po Restschuldbefreiung?
Zwolnienie z pozostałych długów obejmuje bardzo wiele zobowiązań, ale § 302 InsO przewiduje ważne wyjątki. Po zakończeniu postępowania nadal mogą pozostać m.in.:
- roszczenia wynikające z umyślnie popełnionego czynu niedozwolonego, jeśli wierzyciel prawidłowo zgłosi taką podstawę,
- zaległe ustawowe alimenty, jeżeli dłużnik umyślnie uchylał się od obowiązku,
- określone długi podatkowe, jeżeli dłużnik został prawomocnie skazany za przestępstwo podatkowe wskazane w ustawie,
- grzywny karne i określone podobne zobowiązania,
- nieoprocentowane pożyczki udzielone na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego.
Dlatego przed rozpoczęciem procedury warto sprawdzić, jaka część konkretnych zobowiązań rzeczywiście może zostać objęta oddłużeniem.
Jakich obowiązków trzeba przestrzegać przez okres oddłużenia?
Restschuldbefreiung nie następuje automatycznie bez względu na zachowanie dłużnika. Wymagane jest rzetelne współdziałanie z sądem i powiernikiem.
Do najważniejszych obowiązków należą m.in.:
- wykonywanie odpowiedniej pracy albo aktywne jej poszukiwanie,
- informowanie o zmianie adresu i miejsca zatrudnienia,
- ujawnianie wymaganych dochodów i majątku,
- niefaworyzowanie jednego wierzyciela kosztem pozostałych,
- niezaciąganie nieuzasadnionych nowych zobowiązań, które pogarszają sytuację wierzycieli.
Naruszenie obowiązków może w określonych przypadkach doprowadzić do odmowy Restschuldbefreiung.
Ile kosztuje upadłość konsumencka?
Postępowanie generuje m.in. koszty sądowe oraz wynagrodzenie zarządcy lub powiernika. Jeżeli korzysta się z własnego prawnika, mogą dojść również jego koszty.
Brak pieniędzy na opłacenie postępowania nie oznacza jednak automatycznie, że upadłość jest niemożliwa. Osoba fizyczna, która złożyła wniosek o Restschuldbefreiung i nie ma wystarczającego majątku, może wystąpić o odroczenie kosztów postępowania na podstawie § 4a InsO.
Czy upadłość jednego małżonka obejmuje także drugiego?
Nie. Długi jednego małżonka nie przechodzą automatycznie na drugiego tylko dlatego, że para pozostaje w związku małżeńskim. W ustawowym ustroju majątkowym Zugewinngemeinschaft majątek każdego z małżonków pozostaje co do zasady jego własnym majątkiem.
Drugi małżonek może jednak odpowiadać za zobowiązanie, jeżeli sam podpisał umowę jako współkredytobiorca, współdłużnik lub poręczyciel. Przy wspólnie posiadanych ruchomościach mogą też pojawić się problemy dowodowe co do własności, dlatego przy wartościowych rzeczach dobrze zachować faktury i inne dokumenty wskazujące właściciela.
Długi w Polsce a upadłość konsumencka w Niemczech
Polski wierzyciel nie powinien być pomijany tylko dlatego, że postępowanie prowadzone jest w Niemczech. We wniosku trzeba ujawnić pełną listę znanych wierzycieli i wierzytelności, również tych z Polski.
W sprawach transgranicznych kluczowe jest również to, czy niemiecki sąd ma jurysdykcję. Zgodnie z unijnymi zasadami główne postępowanie prowadzi co do zasady państwo, w którym znajduje się centrum podstawowych interesów dłużnika. Dla osoby nieprowadzącej działalności domniemywa się zwykle miejsce stałego pobytu. Jeżeli jednak przeprowadzka do innego kraju UE nastąpiła w ciągu 6 miesięcy przed wnioskiem, to domniemanie nie działa automatycznie.
Dlatego osoba, która niedawno przeniosła się z Polski do Niemiec albo ma znaczący majątek i większość wierzycieli w Polsce, powinna omówić właściwość sądu z poradnią zadłużeniową lub prawnikiem przed złożeniem wniosku.
Co dzieje się z wpisami w SCHUFA po oddłużeniu?
Zgodnie z aktualnie publikowanymi zasadami SCHUFA informacje o zakończonym postępowaniu konsumenckim oraz o udzielonej Restschuldbefreiung są usuwane z bieżącego systemu po 6 miesiącach. Warto po tym czasie pobrać bezpłatną kopię danych i sprawdzić, czy wpisy są prawidłowe.
Więcej o sprawdzaniu i korygowaniu danych znajdziesz w poradniku SCHUFA w Niemczech – jak sprawdzić wynik za darmo.
Gdzie szukać pomocy?
Przy poważnym zadłużeniu warto jak najszybciej skontaktować się z uznaną Schuldnerberatung. Taka poradnia może uporządkować wierzycieli, przygotować próbę ugodową i – jeżeli spełnia wymagania danego landu – wystawić zaświadczenie wymagane przed Verbraucherinsolvenz.
Właściwy sąd można znaleźć przez oficjalne Orts- und Gerichtsverzeichnis, wybierając sprawy dotyczące Verbraucherinsolvenz i podając miejsce zamieszkania.
Oficjalne źródła
Podstawowe zasady procedury wynikają z niemieckiej ustawy upadłościowej oraz przepisów o ochronie przed zajęciem:
